شەڕی ئێران و کاریگەریی لەسەر نرخی سووتەمەنی لە ناوچە کوردنشینەکانی جیهان

ئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی: بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی سووتەمەنی لە سوریا، عێراق، هەرێمی کوردستان و تورکیا، ئەوە دەردەخات کە ئەو شۆکە وزەیەی کە بەهۆی شەڕی ئێرانەوە دروست بووە، چیتر تەنها پرسێک نییە بۆ بازاڕی نەوت و گاز.

ئێستا قەیرانەکە بە خێرایی تەشەنە دەکات بۆ گواستنەوە، بەرهەمهێنانی خۆراک، دابینکردنی کارەبا، خزمەتگوزارییە گشتیەکان، بودجەی حکومەت و تێچووی ژیانی ماڵان. ئەزمونی ئەم چوار ناوچەیەش دەریدەخات کە ئەو وڵاتانەی خۆیان بەرهەمهێنەری نەوت و گازن، مەرج نییە لە دەرئەنجامەکانی قەیرانی وزەی جیهانی بێبەری بن.

لە 14ی ئەیلولدا، سووریا شایەتی زۆرترین ناڕەزایەتی لە دوای ڕووخانی بەشار ئەسەدەوە لە کانوونی دووەمی 2024 بوو.

بەرزبوونەوەی نرخی گازۆیلی ئاسایی لە 125 بۆ 175 لیرەی سووری بۆ هەر لیترێک، کە لە یەک بڕیاردا بە ڕێژەی 40% بەرزبووەتەوە، خۆپیشاندەرانی هێنایە سەر شەقامەکان. لە هەندێک ناوچە ئاگر لە تایەکان بەردرا، ڕێگای دیمەشق – حەلەب گیرا و ڕێگری لە جووڵەی تانکەرەکانی سووتەمەنی کرا.

بەرزبوونەوەی نرخی گازۆیل لەکاتێکدایە لە مانگی شوباتەوە نرخی گازۆیل زیاتر لە دوو هێندە زیادی کردووە و نرخی بەنزینی 95 ئۆکتانیش نزیکەی 86% بەرزبووەتەوە.

شۆفێرانی بارهەڵگرەکان مانیان گرت و وەزارەتی گواستنەوەی سووریاش ڕایگەیاند کە جموجۆڵی کەلوپەل لە چەند پارێزگایەک نزیک بووەوە بوەستێت.

لە حەسەکە نانەواخانەکانیش بەرهەمهێنانیان ڕاگرت، چونکە نرخی نوێی گازۆیل وایکرد کە نان بە ڕێژەی فەرمی ناتوانن بفرۆشن .

حکومەتی دیمەشق دوای سێ ڕۆژ، واتە ١٧ی ئەیلول بەشێکی بەرزبوونەوەی نرخەکەی پێچەوانە کردەوە، بەپێی بڕیارە نوێیەکە، گازۆیل بە ١١٥ لیرە بۆ گەرمکەرەوە و کشتوکاڵ و هەندێک بەکارهێنانی ناوماڵ فرۆشرا، هەروەها بە ١٥٠ لیرە بۆ کەرتی بەرهەمهێنان و خزمەتگوزاری، بەڵام نرخی ستاندارد بە ١٧٥ لیرە مایەوە.

حکومەتی سووریا ڕایگەیاندووە، تەنانەت 175 لیرەش کەمترە لە تێچووی دابینکردنی گازۆیل کە بۆ هەر لیترێک گەیشتووەتە 206 لیرە.

سەرەڕای پاشەکشەکردن، ناڕەزایەتییەکان لە حەسەکە بەردەوام بوون. خۆپیشاندەران بەرزبوونەوەی نرخی گازۆیلیان بەستەوە بە بەرزبوونەوەی نرخی نان و تێچووی گواستنەوە و تێچووی کارپێکردنی مۆلیدە ناوخۆییەکان. مۆلیدەکان بەشێکی بەرچاو لەو کارەبایە دابین دەکەن کە خەڵک لە زۆر ناوچەدا بەکاریدەهێنن.

بەڵام ئەوەی لە سوریا ڕوویدا ڕووداوێکی بچووک نییە. هەر لەو هەفتەیەدا عێراق و تورکیاش ڕووبەڕووی بەرزبوونەوەی بەرچاوی تێچووی سووتەمەنی بوونەتەوە. لە پارێزگای موتەننا لە عێراق، جووتیاران و خاوەن کارگەکان تراکتۆر و کۆمباین و مەکینە قورسەکانیان بردە سەر ڕێگاکان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بەرزبوونەوەی نرخی گازۆیل لە 400 دینارەوە بۆ 1250 دینار بۆ هەر لیترێک. لە هەرێمی کوردستان نرخی یەک بەرمیل نەوتی سپی 216 لیتر لە هەولێر گەیشتە نزیکەی 330 هەزار دینار و لە سلێمانیش 280 هەزار دینار.

هەروەها لە ئەستەنبوڵ نرخی گازۆیل بۆ یەکەمجار لە 17ی ئەیلولدا 100 لیرەی تێپەڕاند، ئەمەش نزیکەی 66% زیادی کردووە بە بەراورد بە 60.30 لیرە لە 24ی شوبات، چوار ڕۆژ پێش پەرەسەندنی شەڕەکە.

لە ڕاستیدا ئەوەی لەم وڵاتانەدا بەدی دەکرێت یەک زنجیرەیە: بەرزبوونەوەی نرخی وزە، بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوە، بەرزبوونەوەی نرخی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان، فشار لەسەر ماڵان و دواجاریش دروستبوونی ناڕەزایەتی.

گازۆیل جیاوازە لە زۆرێک لە کاڵاکانی تر. بەرزبوونەوەی نرخەکەی نەک تەنها تێچووی ئەو کەسانە زیاد دەکات کە ڕاستەوخۆ سووتەمەنیەکە دەکڕن؛ کاریگەرییان لەسەر نزیکەی تەواوی زنجیرە ئابوورییەکە هەیە.

بارهەڵگرەکان پشت بە سووتەمەنی دەبەستن بۆ گواستنەوەی کەلوپەل و تراکتۆر و کۆمباین بۆ کشتوکاڵکردن، مۆلیدە بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا، نانەواخانەکان بۆ نانەواخانە. کەواتە کاتێک نرخی گازۆیل بەرز دەبێتەوە، کاریگەرییەکەی بە خێرایی لە نرخی خۆراک و کەرەستەی بیناسازی و کرێی گواستنەوە و کارەبادا ڕەنگ دەداتەوە.

لە لایەکی دیکەوە قەیرانی وزە تەنیا لە بەرزبوونەوەی نرخەکاندا سنووردار نییە. ئەگەر سووتەمەنی بەردەست بێت بەڵام گران بێت، بودجەی ماڵ و بازرگانی گرژ دەبێت؛ بەڵام ئەگەر سووتەمەنی بە هیچ شێوەیەک لەبەردەستدا نەبێت، چالاکییە ئابوورییەکان و خزمەتگوزارییە گشتییەکان وەستاون. لە قەیرانی ئێستای هەرێمدا، هەردووکیان لە یەک کاتدا ڕوودەدەن.

ڕەنگە عێراق لە یەکەم نیگادا ئەو وڵاتە بێت کە پێویستە زۆرترین توانای ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی وزەی هەبێت. وڵاتەکە دووەم گەورەترین بەرهەمهێنەری نەوتی ئۆپێکە و حکومەت هەوڵی داوە نرخی سووتەمەنی بەکاربەر بە جێگیری بهێڵێتەوە.

تا ئێستاش بەنزینی ئاسایی لە وێستگە دەوڵەتییەکان بە 450 دینار بۆ هەر لیترێک دەفرۆشرێت و کۆمپانیای دەوڵەتی دابەشکردنی بەرهەمە نەوتییەکان ڕایگەیاندووە، نرخی بەکاربەر هیچ گۆڕانکارییەکی بەسەردا نەهاتووە.

بەڵام فشار لە ئاراستەیەکی ترەوە هاتووە. حکومەت لە یەکەمی ئەیلولدا یارمەتییەکانی سووتەمەنی بۆ بەکاربەرانی دامەزراوەیی و کەرتی بەرهەمهێنان کەمکردەوە، بڕیارەکە بووە هۆی بەرزبوونەوەی زیاتر لە ٢٠٠% نرخی گازۆیل لە شاری موتاننا و سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکان. جووتیاران هۆشدارییان دا لەوەی کە زیادبوونی تێچووی سووتەمەنی لە کۆتاییدا دەگوازرێتەوە بۆ بەرهەم و بیناسازی و کاڵای بەکاربەر. لە شاری واست جووتیاران لە ناڕەزایەتییەکدا ڕێگاکانیان داخست.

لە بابۆڵ نرخی نەوتی سووتەمەنی کە لە کورەی خشت بەکاردێت لە ١٠٠ دینارەوە بۆ ٤٨٠ دینار بۆ هەر لیترێک بەرزبووەوە. بەرهەمهێنان نزیکە بوەستێت، نرخی بارێکی ئاسایی خشت لە نزیکەی ملیۆنێک و 100 هەزار دینارەوە بۆ ملیۆنێک و 500 هەزار دینار بەرزبووەتەوە.

لە هەمان کاتدا کەمیی سووتەمەنی کێشەکەی زیاتر کردووە. وەزارەتی نەوتی عێراق ڕایگەیاندووە، ململانێی ناوچەیی گەیشتنی باری بەنزینی هاوردەکراو بۆ بەندەرەکانی دواکەوتووە. لە موسڵ، شۆفێرانی بارهەڵگر دوای چاوەڕوانی تا چوار ڕۆژ، ڕێگایەکی سەرەکییان داخست بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر کەمی گازۆیل.

لە دیالە موەلیدەکانی سووتەمەنی تەواو بوون و بەشێک لە فەرمانگەکانی حکومەت داخران. لە زیقار کەمیی سووتەمەنی کاریگەری لەسەر موەلیدە و ئەمبولانسەکانی نەخۆشخانەکان هەبووە. لە بەغدا، خاوەن موەلیدە ئەهلییەکان کە لەکاتی پچڕانی تۆڕدا کارەبا بۆ زۆرێک لە ماڵان دەدەن، بۆ ناڕەزایی دەربڕین بە تێچووی سوتەمەنی کارەبایان ڕاگرت، تا ئەو کاتەی حکومەت گەرەنتی گازوایلی بە 400 دینار بۆ مانگی ئەیلول کرد.

ئەزموونی عێراق خاڵێکی گرنگ دەخاتە ڕوو: هەبوونی نەوتی خاو لە ژێر زەویدا هەمان شت نییە لەگەڵ هەبوونی وزەی هەرزان و دەستڕاگەیشتن. دەبێت نەوت پاڵاوتە، هاوردە بکرێت لەکاتی کەمی بەرهەمەکان، بە تانکەر و بارهەڵگر بگوازرێتەوە و دواجاریش بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا بەکاربهێنرێت.

عێراق توانیویەتی تا ڕادەیەک نرخی سووتەمەنی بۆ بەکاربەر کۆنترۆڵ بکات، بەڵام تێچووی ئەم سیاسەتە لە شێوەی کەمیی و بەرزبوونەوەی تێچووی بەرهەمهێنان و ناڕەزایەتی و بەرزبوونەوەی تێچووی یارمەتییەکان دەرکەوتووە، هەموو ئەمانەش لە کاتێکدا داهاتی نەوتی عێراق خۆی بەهۆی پەککەوتنەکانی گەرووی هورمزەوە بەرکەوتووە.
هەرێمی کوردستان؛ هەرێمی دەوڵەمەند بە نەوت و کەمیی سووتەمەنی و کارەبا

هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی تێکەڵاوی سێ گرفت بەخۆوە دەبینێت کە بریتین لە بەرزبوونەوەی نرخ و کەمی سووتەمەنی و ژێرخانی لاواز.

نرخی بەنزینی ئاسایی لە هەولێر، کە لە 8ی شوباتدا لە دەوروبەری 800 دینار بوو بۆ هەر لیترێک، لە لوتکەی بەرزبوونەوەی نرخەکەی لە مانگی تەمموزدا گەیشتە هەزار و 300 بۆ هەزار و 400 دینار، ئەمەش بە ڕێژەی 63 بۆ 75% بەرزبووەوە. هێڵی درێژ لە دەرەوەی بەنزینخانە پاڵپشتییەکان دروست بوون و حکومەتی هەرێم دەستی کرد بە دانانی سنووری نرخەکان و تاقیکردنەوەی کارتی بەشەخۆراکی ئەلیکترۆنی بۆ کۆنترۆڵکردنی بازاڕ.

بەڵام کێشەکە تەنها نرخ نەبوو. دەسەڵاتدارانی هەرێم پێویستی ڕۆژانەی نزیکەی 6 ملیۆن لیتریان ڕاگەیاند، لەکاتێکدا کەمەکەی بە نزیکەی 4 ملیۆن و 500 هەزار لیتر مەزەندە دەکرێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە لە هەندێک شوێن نرخی فەرمی پارێزراو بوو، بەڵام خودی سووتەمەنیەکە بەردەست نەبوو.

لە کەرتی گازدا، داخستنی کێڵگەی کۆرمۆر لە مانگی تەمموزدا دەریخست کە یەک پارچە ژێرخانی چەندە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک هەبێت. ئەو کێڵگەیە کە سەرچاوەیەکی سەرەکی سووتەمەنی بوو بۆ وێستگەکانی کارەبای ناوچەکە، بەهۆی هەڕەشە ئەمنییەکانی پەیوەست بە ململانێکانی ناوچەکەوە داخراوە.

بەهۆی داخستنی کۆرمۆرەوە نزیکەی دوو هەزار و 500 مێگاوات توانای بەرهەمهێنانی کارەبای لەخزمەتی دەرهێنا. نرخی گازی سروشتی شلەی ماڵان لە شەوێکدا لە 400 دینارەوە بۆ 800 دینار بۆ هەر لیترێک بەرزبووەوە، نرخی سلندەرێکی ستانداردیش لە نزیکەی 9 هەزار دینارەوە بۆ 18 هەزار دینار بەرزبووەوە. هەروەها بەهۆی پچڕانی کارەباوە ئاوی بەشێک لە هەولێر پەککەوت، بەهۆی ئەوەی وێستگەکانی پەمپکردن کارەبایان لەدەستدا.

ئێستا گەرمکردنی سووتەمەنی بووەتە کێشەیەکی دیکە. نرخی نەوتی سپی کە ماڵەکان بۆ گەرمکردنەوە و چێشت لێنان بەکاری دەهێنن، لە ساڵی ڕابردوو نزیکەی 120 هەزار دینار بۆ هەر بەرمیلێک لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزدا بۆ 200 هەزار دینار و دواتر لەم هەفتەیەدا بۆ 330 هەزار دینار بەرزبووەتەوە.

تەنانەت بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لێکەوتەی ژینگەیی هەبووە، هەندێک ناوچەی شاخاوی سەرهەڵدانەوەی بڕینی دار بۆ سووتەمەنی بەخۆیەوە بینیوە. زستانی داهاتوو زیاتر لە یەک ملیۆن و ٣٠٠ هەزار ماڵ پێویستیان بە سەدان ملیۆن لیتر سووتەمەنی دەبێت.

بەم شێوەیە هەرێمێک کە هەم نەوت و هەم گاز بەرهەم دەهێنێت، زیادبوونی بەکارهێنانی دار بۆ گەرمکردنەوە بەخۆیەوە دەبینێت، لەگەڵ بەرزبوونەوەی بەشەخۆراکی بەنزین و سووتەمەنی گەرمکەرەوە.

حکومەتی تورکیا بۆ سنووردارکردنی کاریگەرییەکانی ئەو زیادکردنانە هەنگاوی ناوە. ئەنقەرە لە مانگی ئازاردا میکانیزمی باجی بەکارهێنا بۆ کەمکردنەوەی فشارەکانی سەر نرخی سووتەمەنی و لە مانگی ئابدا باجی تایبەتی بەکارهێنانی گازۆیل بۆ سفر کەمکردەوە، ئەمەش هەنگاوێک بوو کە نرخی هەر لیترێک بە نزیکەی 9 لیرە کەمکردەوە. هەروەها حکومەت بەشێک لە تێچووی کارەبای وبەردەوامە لە پاڵپشتیکردنی غازی ماڵان.

بەڵام تورکیا نزیکەی لەسەدا ٤٧ی پێویستی گازۆیل هاوردە دەکات. کەواتە دابەزینی هەناردەکردنی بەرهەمی پاڵاوتە لە کەنداوی فارس و ڕووسیا ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر بازاڕی ناوخۆ هەیە. لە لایەکی دیکەوە، پشتبەستنی زۆری تورکیا بە گواستنەوەی ڕێگاوبان بەو مانایەیە کە بەرزبوونەوەی نرخی گازۆیل بە خێرایی دەگوازرێتەوە بۆ کشتوکاڵ، بەرهەمهێنانی خۆراک، پیشەسازی و دابەشکردن.

ئەزموونی تورکیا دەریدەخات کە تەنانەت حکومەتێک کە سەرچاوەی دارایی و توانای ئابووری بەرزی هەبێت ناتوانێت بەر بە تێچووی ڕاستەقینەی قەیرانەکە بگرێت.

حکومەت دەتوانێت بۆ ماوەیەک بەشێک لە تێچوونەکان هەڵبمژێت، بەڵام دواجار ئەم تێچوونە یان دەگوازرێتەوە بۆ بودجەی گشتی یان لە ڕێگەی بەرزبوونەوەی نرخ و هەڵاوسانەوە دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ و بازرگانییەکان.

گەرووی هورمز: پەیوەندی سەرەکی قەیرانەکە

ڕیشەی قەیرانەکە دەگەڕێتەوە بۆ شەڕ لەگەڵ ئێران و پەکخستنی هاتوچۆی تانکەرەکان لە ڕێگەی گەرووی هورمزەوە.

پێش مانگی شوبات ڕۆژانە نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و بەرهەمە نەوتییەکان بەو گەرووە تێدەپەڕی، کە نزیکەی یەک لەسەر پێنجی بەکارهێنانی نەوتی جیهانییە. بەڵام لە چارەکی دووەمی ئەمساڵدا ڕۆیشتنی نەوت لە ڕێگەی هورمزەوە بۆ نزیکەی 4.9 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزیوە، لە کاتێکدا لە کۆتاییەکانی ساڵی 2025دا نزیکەی 21.6 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا دابەزیوە.

لە مانگەکانی سەرەتاوە بەشێک لە فشارەکان بە بەکارهێنانی ڕێگای بەدیل کۆنتڕۆڵ دەکرا. سعودیە ناردنی نەوتی لە ڕێگەی بۆری ڕۆژهەڵات-رۆژئاواوە بۆ بەندەری یانبوی دەریای سوور زیادکرد، هەندێک وڵات سوودیان لە یەدەگەکانیان وەرگرت، پاڵاوگەکانیش بەدوای سەرچاوەی بەدیلدا دەگەڕان.

بەڵام ئێستا تەنانەت ئەو ڕێگا بەدیلانەش ڕووبەڕووی کێشە بوونەتەوە. لە ٢٠ی تەمموزدا حەوسییەکان گەمارۆی دەریایییان بۆ سەر سعودیە ڕاگەیاند و ئامادەیی خۆیان لە ناوچەی باب ئەلمەندەب فراوانتر کرد.

هەروەها هێڵی بۆری ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوای سعودیە کراوەتە ئامانج.  کۆمپانیا گەورەکانی نەوتهەڵگری چین لە کۆتایی مانگی تەمموزەوە خۆیان لە ترانزێت لە ڕێگەی هورمز و باب ئەلمەندەبەوە بەدوور گرتووە و زیاتر پشتیان بە گواستنەوەی کەشتی بۆ کەشتی لە دەرەوەی کەنداوی فارس بەستووە.

گرنگی قەیرانی ئێستا لێرەدا ڕوون دەبێتەوە. لە قەیرانەکانی ڕابردووی نەوتدا، بەزۆری ڕێگایەک یان سەرچاوەیەکی سەرەکی لەژێر فشاردا بوو، بەڵام ئێستا هەردوو ڕێڕەوی سەرەکی نەوتی کەنداوی فارس و هەندێک ڕێگای بەدیل لەژێر فشاردان.